Cattle / Bydło        part 2


 

Text accompanying the exhibition. Courtesy of Zachęta – National Gallery of Art, Warsaw


Black embryo

 

Monica

 

The sculpture is a huge mass of black matter. Formed precisely, yet mysteriously. The form is divided into two uneven parts. The asymmetry of parts undermines the obvious association with an organism. It depicts a bizarre combination of simplified forms resembling human and animal organs – it is not clear whether they form one organism.

 

The title “Monica” suggests that this combination is somehow linked to the author, Monika Zawadzki. In her own words: ‘“Monica” is an improved version of Monika’. Improved how? The arm has separated itself from the torso, grew larger and repositioned. The torso (which was originally human) was fused with a cow torso. Both are adjoined by, respectively, human and animal head. This system seems to be in a transitory stage, towards some further transformations, whose programme we do not know yet. (Zawadzki renounces the hybrid idea, which assumes a permanent combination of elements from different animals).

 

“Monica” is like an embryo. It is a foetus in the process of rapid morphogenesis.

 

The violence of transformations, which the embryo undergoes during its development, fascinated Gilles Deleuze: “The destiny and achievement of the embryo is to live the unlivable, to sustain forced movements of a scope which would break any skeleton or tear ligaments.” (1) One example is the polar reversal of the body directions (blastopore becomes the anus, and the real mouth appears on the opposite side of the body) taking place in deuterostomes (to which the human species belongs). The embryo’s development through such “transfers”, “deep transformations”, “proliferations”, “segmentations”, “creasing”, “fusions”, but also “reversing changes” or even “programmed dying”.

 

Deleuze sees an embryo as a transition from the virtual (the genetic code of an organism written in the egg) to the actual (a concrete specimen). The actualization takes place through the differentiation of cells (from zygote to developed organism’s tissues). For him embryo is an idea which actualizes as an individual organism.

 

The embryo can also be perceived as a special instance of self-creation, as a creative process of building one’s form – organizing matter into body. At the same time it is a process of animating the inanimate matter, which constitutes the building blocks for the organism’s development and growth. Embryology shows the acting of drastically overwhelming forces, which are at the same time devoid of violence – in particular, the acting of some great violence devoid of its customary effects, which would cause the tearing apart of the organism and its annihilation.

 

Programme

 

The processes of embryo’s self-formation, in all its complexity and dynamism, are directed by what the embryologists call the programme of development. This programme enables the organization of differentiation, segmentation and distribution of cells according to the plan for a particular organism. Radical transitions and deep transformations end when the forming of matter reaches the final stage of organism’s creation.

 

“Monica”, as an embryo, acts according to a completely different programme and plan. Transfers and transitions, exiting in Zawadzki’s mind, are best exhibited in murals from the “Human and Animal Rights” cycle. Separate fragments of human and animal bodies connect with a massive smudge, partially geometrized, with unidentified form. It is a stage of embryogenesis still unknown to us. Its transformations occur without any final body plan to be achieved. On the contrary – drastic transitions and deep transformations create an ever-temporary plan of the transitional stage of development.

 

The embryos created by Zawadzki are formed as a result of a certain programme. We can say that it is a reversal of embryology. It is all about subjecting a world of formed bodies to forces, transitions and transformations known from embryonic development, and reversing their direction. This would result in reversing the differentiation (as we will see – the transition from meat to mass and pulp) and establishing new regions, segments of carnality (the rejection of a final body plan).

 

Nobody is more radical than Zawadzki in using the diagnosis of reality which Deleuze comprises in his sentence: “The entire world is an egg” (2). If the cosmos is subject to embryonic transformations, then they have to be intensified, radicalized, made more severe. Zawadzki expands the transformation process into inanimate matter, including everyday objects, their elements – equally with their body parts – are included into the embryonic metamorphosis. The entire social sphere becomes her embryo. One of the functions of foetal development is utilized and reversed here, namely the process of absorbing and appropriating the inanimate matter by a living organism, which later uses it as building material. For Zawadzki, the building material are both fragments separated from the living matter and inanimate elements. Her programme is about the embryogenesis of an entirely different world.

 

Zawadzki stubbornly and boldly designs its building plan.

 

Hunger

 

In fact, when referring to her design, we should speak about embryonic blackness. It is where the deep metamorphosis materializes. She also creates other devices using the whiteness or transparency of Plexiglas, but they are the reversal and supplement of blackness.

 

The ambition of severe reconstruction, as it has pointed out in the interpretation of her actions, connects her projects with historic avant-garde. Similarly to avant-garde artists, she creates building plans of another world. New schemata of its organization, new diagrams for its functioning, new division and connection lines.

 

For this purpose she uses a certain method, which we can call ‘generic design’. In the same sense this term in used in programming of pharmaceutics. In design it refers to entire species, classes or categories, for example human (or man, or woman), animal, objects (sometimes in more detail – like chair – but chair in general and not a particular item). Unlike in case of typical design, here it is not about creating objects-fetishes, but forms for situations, relations, and also identity. It is supposed to be generic design, because it is not about proposing specific solutions for particular problems, but rather creating generic matrices or diagrams for types, kinds or categories of problems.

 

The generic solution for human inequality is anonymity – as she showed on one of the first manifestations of her design concept, the “Anyone” exhibition. The generic solution for gender inequality is, according to Zawadzki, doing away with gender differences. The human, or rather creature, whose embryo she designs will be a postgender entity. The abolition of human violence towards animals and objects requires the doing away with their differences by embryonic fragmentation, transition, upturning (as it is the case with her work titled “A woman enters, sits on a chair and takes
another chair on her lap” and “A woman enters, sits on a chair, another chair enters and sits on her head”), metamorphosis. Event at the cost of destroying the constituents of this embryogenesis.

 

In her designs, Monika Zawadzki restores what the violence biological embryogenesis was devoid of, namely the customary results of such violence – the risk of matter being destroyed by the embryonic forces, transitions and metamorphoses.

 

The sign of this violence is embryonic blackness, in which our world is supposed to die and become transformed. The black matter is voracious, and the purism and schematism of designs, in which it materialises, is deceptive. The black matter drools, it is consumed by hunger. Hunger which can only be satisfied by the tearing chunks of world’s meat, which becomes a bitten mass and chewed pulp.

 

Cattle

 

In one of her exhibitions Zawadzki presents a black loaf of bread (“Black Bread”) with one piece cut away and placed on a napkin made from a black t-shirt. Bread which cannot be eaten is perhaps the best metaphor for an insatiable hunger.

 

Zawadzki juxtaposes the human voracity with a more creative voracity of embryonic blackness. However an element of this is the annihilation of exiting world, treating it as an embryonic matter with a new building plan.

 

For the “Cattle” exhibition at Zachęta, Zawadzki formulates her design strategy. In its initial stage it assumes a direct reversal of biological embryogenesis – its first stage is the decomposition of biological body (Zawadzki calls it “the complementary meat element”, “marked functional system”), which emerges in the process of embryonic differentiation. The separation of elements frees the organs (for the artist it is all “mass”) from its functional subjection to body and allows them to become involved in drastic transitions, deep metamorphoses and creation of completely new systems. Also the differentiation into organs are supposed to be abolished in the formless blackness (“pulp” for Zawadzki), which is a state of complete uniformity. This is however not a regression to zygote, but the freeing of inanimate matter appropriated by living organisms. Pulp is the freed materiality and carnality (treated as identical) of the world.

 

Its figure – opposing the “Black Bread” as a figure of hunger – is “Nursing Mother”, a sausage feeding its young. Pulp is the embryonic blackness, but as the liberated materiality and carnality becomes the food, which will feed the world in its new form. Monika Zawadzki’s programme and design share a radical purpose. What is more, they presume the reversal of Deleuze’s ideas, because they are not about the actualization of the Idea in the embryo – individual diversification. Her goal is the concept of reversing evolution, which results in the human being perceiving itself as a separate entity, opposed to the whole world (from the immediate surroundings to the furthest reaches of the universe). It is all about the evolution towards uniformity and consciousness shared with the entire matter. “Cattle”, designed by Zawadzki, is a stage of this evolution.

 

Jarosław Lubiak, 2014

 

1. Gilles Deleuze, “Difference and Repetition”, trans. Paul Patton (New York: Columbia University Press, 1994), 215
2. Deleuze, “Difference and Repetition”, 216

 

Czarny embrion

 

Monica

 

Rzeźba jest ogromnym masywem czarnej materii. Uformowanym precyzyjnie, choć zagadkowo. Forma rozdzielona jest na dwie nierówne części. Asymetria części podważa oczywistość skojarzenia formy z organizmem. A jednak jest to rzeźba przedstawiająca dziwaczne połączenie uproszczonych form przywołujących organy ciał ludzkich i zwierzęcych. Nie do końca wiadomo, czy łączą się one w organizm.

 

Tytuł „Monica” sugeruje, że ta kombinacja odnosi się w jakiś sposób do autorki, Moniki Zawadzki. Ona sama mówi, że: „„Monica”’ to lepsza wersja Moniki’. Na czym polega to ulepszenie? Ręka oderwała się od korpusu, uległa powiększeniu i przemieszczeniu. Korpus (który pierwotnie był ludzki) uległ fuzji z pierwotnie krowim korpusem. Do obu korpusów przylegają odpowiednio ludzka głowa i zwierzęcy łeb. Układ ten zdaje się być etapem przejściowym jakichś dalszych przekształceń, których programu jeszcze nie znamy. (Zawadzki odżegnuje się od idei hybrydy, zakładającej stałe połączenie elementów różnych gatunków).

 

„Monica” jest jak embrion. Jest to zarodek w trakcie gwałtownej morfogenezy.

 

Drastyczność przekształceń, jakim embrion poddaje sam siebie w trakcie swojego rozwoju, zafascynowała Gilles’a Deleuze’a: „Niezwykłość czynów i losu embriona polega na tym, że przeżywa on coś, czego normalnie nie sposób przeżyć, że wykonuje wymuszone ruchy, które normalnie połamałyby cały szkielet lub rozerwałyby więzadła” (1). Jednym z przykładów może być odwrócenie o 180 stopni biegunów ciała (pragęba przekształca się w otwór odbytowy, a właściwy otwór gębowy powstaje wtórnie na przeciwległym biegunie ciała), dokonująca się u wtóroustych (do których należy człowiek). Rozwój embrionu przebiega przez tego rodzaju „przemieszenia”, „głębokie przeobrażenia”, „proliferacje”, „segmentacje”, „fałdowania”, „fuzje”, a także „cofanie zmian” i nawet „zaprogramowane obumieranie” (2).

 

Deleuze widzi w embrionie przede wszystkim faktyczne przejście od tego, co wirtualne (kodu genetycznego organizmu zapisanego w jaju) do tego, co aktualne (konkretny osobnik). Aktualizacja dokonuje się przez różnicowanie się komórek (od zygoty do tkanek rozwiniętego organizmu). Embrion jest dla niego Ideą, która aktualizuje się w postaci indywidualnego organizmu.

 

Można również postrzegać embrion jako szczególny proces samostwarzania, jako twórczy proces budowania własnej formy – organizacji materii w ciało, który jest jednocześnie procesem ożywiania materii nieożywionej, stanowiącej budulec w rozwoju i rozroście organizmu. Embriologia pokazuje działanie sił drastycznie przemożnych, ale pozbawionych przemocy, a ściślej działanie jakiejś ogromnej przemocy pozbawione jej zwyczajowych skutków, którymi byłoby rozerwanie organizmu i jego unicestwienie.

 

Program

 

Procesy samokształtowania się embrionu w całej ich złożoności i dynamice kierowane są przez to, co embriolodzy nazywają programem rozwoju. Program umożliwia zorganizowanie różnicowania, segmentacji, rozmieszczania komórek według planu powstającego ciała. Radykalne przemieszczenia i głębokie przeobrażenia kończą się, gdy formowanie materii osiągnie finalny plan budowy ciała.

 

„Monica” jako embrion działa według zupełnie innego programu i planu. Przemieszczenia i przesunięcia, o których myśli Zawadzki, najwyraźniej ukazują się w muralach z cyklu „Prawa dla ludzi i zwierząt”. Oderwane fragmenty ciał ludzkich i zwierzęcych, łączą się z masywną plamą, częściowo zgeometryzowaną, o niezidentyfikowanej formie. Jest to stadium nieznanej nam jeszcze embrionogenezy. Jej przeobrażenia nie są podporządkowane żadnemu finalnemu planowi budowy ciała, który miałby zostać osiągnięty. Przeciwnie – drastyczne przemieszczenia, głębokie przeobrażenia tworzą zawsze tymczasowy plan przejściowego stadium rozwoju.

 

Embriony tworzone przez Zawadzki powstają w wyniku pewnego programu. Można powiedzieć, że stanowi on odwrócenie embriologii. Chodzi o poddanie świata uformowanych ciał siłom, przemieszczeniom, przeobrażeniom znanym z rozwoju embrionalnego oraz odwrócenie ich kierunku, czego efektem byłoby odwrócenie różnicowania (jak zobaczymy przejście od mięsa, do masy i miazgi) i ustanowienie nowych regionów, segmentów cielesności (odrzucenie finalnego planu budowy ciała).

 

Nikt radykalniej niż Zawadzki nie stosuje takiego rozpoznania rzeczywistości, które Deleuze zawarł w stwierdzeniu „Cały świat jest jajem” (3). Jeśli kosmos podlega embrionalnym przekształceniom, to trzeba je zintensyfikować, zradykalizować, uczynić bardziej drastycznymi. Proces przeobrażeń rozszerza ona na materię nieożywioną, w tym na rzeczy z codziennego otoczenia ludzi, ich elementy na równi z fragmentami ciał zostają włączone w proces embrionalnych przekształceń. Całe społeczne środowisko staje się dla niej embrionem. Wykorzystana zostaje tu i odwrócona jedna z funkcji zarodkowego rozwoju, który jest procesem wchłaniania i zawłaszczania przez żywy organizm materii nieożywionej jako swojego budulca. U Zawadzki budulcem na równi jest to, co oderwane od żywego organizmu, jak i to, co nieożywione. W jej programie chodzi o embriogenezę zupełnie innego świata.

 

Zawadzki uparcie i odważnie projektuje plan jego budowy.

 

Głód

 

Właściwie należałoby w przypadku jej projektowania mówić o embrionalnej czerni. W niej materializuje się głębokie przeobrażenie. Tworzy też inne urządzenia wykorzystujące przejrzystość pleksi czy biel, ale stanowią one odwrócenie i uzupełnienie czerni.

 

Ambicja drastycznej przebudowy łączy, jak to już wskazywano w interpretacjach jej działań, projekty Zawadzki z historyczną awangardą. Podobnie jak awangardowi artyści projektuje plany budowy innego świata. Tworzy nowe schematy jego organizacji, nowe diagramy jego działania, nowe linie podziałów i połączeń.

 

Posługuje się w tym celu swoistą metodą, którą można nazwać projektowaniem generycznym. W takim znaczeniu, w jakim pojęcie to stosuje się w informatyce i farmacji. W projektowaniu odnosi do całych gatunków, klas czy kategorii jak np. człowiek (albo kobieta czy mężczyzna), zwierzę, rzecz (czasem ściślej krzesło, ale krzesło w ogóle, a nie jakiś konkretny obiekt). W odróżnieniu od zwyczajowego designu nie chodzi o projektowanie obiektów-fetyszy, lecz form dla sytuacji, relacji i również świadomości. Ma to być projektowanie generyczne, gdyż nie chodzi o proponowanie specyficznych rozwiązań dla konkretnych problemów, lecz raczej stworzenie ogólnych matryc czy diagramów dla typów, gatunków czy kategorii problemów.

 

Generycznym rozwiązaniem dla nierówności między ludźmi jest anonimowość – jak to pokazała na jednej z pierwszych manifestacji swojej koncepcji projektowania, wystawie „Anyone”. Generycznym rozwiązaniem dla nierówności płci jest zdaniem Zawadzki zniesienie różnicy płciowej. Projektowany przez nią człowiek, czy też raczej istota – której embrion projektuje – będzie postpłciowa. Zniesienie przemocy ludzi wobec zwierząt i rzeczy wymaga zniesienia różnicy między nimi przez embrionalną fragmentację, przemieszczenie, postawienie na głowie (jak w przypadku pracy „Kobieta wchodzi, siada na krześle i bierze inne krzesło na kolana” oraz „Kobieta wchodzi, siada na krześle, inne krzesło wchodzi i siada na jej głowie”), przeobrażenie. Nawet za cenę uśmiercenia składników tej embriogenezy.

 

W swoim projektowaniu Monika Zawadzki przywraca to, czego przemoc biologicznej embriogenezy była pozbawiona, a mianowicie przywraca przemocy jej zwyczajowe skutki – ryzyko unicestwienia materii wystawionej na embrionalne siły, przemieszczenia i przeobrażenia.

 

Znakiem tej przemocy jest embrionalna czerń, w której ma zginąć i ulec przetworzeniu otaczający nas świat. Czarna materia jest żarłoczna, a puryzm i schematyzm projektów, w których się materializuje, jest zwodniczy. Czarna materia ślini się, przeżera ją głód. Głód, dla którego zaspokojenia rozszarpane zostaje mięso świata, aby stać się przegryzioną masą i przeżutą miazgą.

 

Bydło

 

Na jednej z wystaw Zawadzki prezentuje czarny bochenek chleba („Czarny chleb”) z odciętym kawałkiem umieszczonym na serwecie z czarnego podkoszulka. Niemożliwy do spożycia chleb jest pewnie najlepszą figurą dla nienasyconego głodu.

 

Żarłoczności ludzkiej przeciwstawia Zawadzki bardziej twórczą żarłoczność embrionalnej czerni. Chociaż elementem tego jest unicestwienie istniejącego świata, potraktowania go jako embrionalnej materii o nowym planie budowy.

 

Przy okazji wystawy „Bydło” w Zachęcie Zawadzki formułuje swoją strategię projektową, która zakłada w początkowej fazie dokładne odwrócenie biologicznej embriogenezy – jej pierwszym etapem jest dekompozycja biologicznego ciała (Zawadzki nazywa je „komplementarnym elementem mięsnym”, „naznaczonym funkcjonalnym układem”), które wyłania się w procesie embrionalnego różnicowania. Oderwanie elementów uwalnia organy (dla artystki jest to „masa”) od ich funkcjonalnego podporządkowania ciału i umożliwia włączenie ich drastyczne przemieszczenia, głębokie przeobrażenia i tworzenie z nich zupełnie innych układów. Także zróżnicowanie na organy mają zostać zniesione w bezforemnej czerni (u Zawadzki „miazga”), która jest stanem całkowitego niezróżnicowania. Nie jest to jednak regresja do zygoty, lecz uwolnienie zawłaszczonej przez żywe organizmy materii nieożywionej. Miazga jest uwolnioną materialnością i cielesnością (traktowanymi jako tożsame ze sobą) świata.

 

Jej figurą – przeciwstawną do figury głodu, jaką był „Czarny chleb” – jest „Karmiąca”, kiełbasa karmiąca młode. Miazga to embrionalna czerń – ale już jako uwolniona materialność i cielesność – staje się pożywieniem, którym wykarmiony zostanie świat w jego nowej formie.

 

Program i projektowanie Moniki Zawadzki ma radykalny cel. Co więcej zakładają one w istocie odwrócenie założeń Deleuze’a, nie chodzi tu bowiem o aktualizację Idei, w różnicowaniu się embrionu – indywiduum. Celem jest idea odwrócenia ewolucji, w której wyniku człowiek postrzega siebie jako wyodrębnioną istotę przeciwstawioną całemu światu (poczynając od najbliższego otoczenia, na kosmosie kończąc). Chodzi o ewolucję w kierunku niezróżnicowania i wspólnej świadomości z całą materią. „Bydło” jest zaprojektowanym przez Zawadzki stadium tej ewolucji.

 

Jarosław Lubiak, 2014

 

1. Gilles Deleuze, „Różnica i powtórzenie”, przeł. Bogdan Banasiak i Krzysztof Matuszewski, Wydawnictwo KR, Warszawa 1997, s. 302.
2. Pojęcia używane do opisu procesów ontogenetycznych. Zofia Bielańska-Osuchowska, „Zarys ontogenezy. Różnicowanie się komórek w narządach”, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2004.
3. Deleuze, „Różnica…”, dz. cyt., s. 303.

 

Kosmiczny metabolizm według Moniki Zawadzki
„Obieg”, Kwiecień 2014, Recenzje

http://obieg.pl/teksty/31983

 

Krótko po niezwykle interesującej konferencji naukowej „Zwierzęta i ich ludzie. Zmierzch antropocentrycznego paradygmatu?” i dopowiadającej ją wystawie „Ecce Animalia” zorganizowanej w Orońsku, Zachęta otwiera wystawę Moniki Zawadzki poświęconą, jak czytamy we wstępie, m.in. „tożsamości ciała ludzkiego i zwierzęcego i zależnościach między nimi”. Znak zapytania kończący tytuł konferencji studzić może zapał najbardziej radykalnych spośród humanistów – a raczej właśnie posthumanistów – deklarujących koniec hierarchii ewolucyjnej, na której szczycie od wieków stał człowiek, ale trzeba przyznać, że coś jest na rzeczy. Nie chodzi tylko o mnożące się zajęcia poświęcone animal studies na uniwersytecie, bo problem zaczyna się zdecydowanie wcześniej i na niższym niż akademicki poziomie. Już zeszłoroczne przepychanki o gender uobecniły – po raz pierwszy chyba tak dobitnie w dyskursie publicznym – ciało jako kulturową konstrukcję. Sama rozmowa o zasadności czy „ideologiczności” gender studies, niezależnie od przyjętego stanowiska pokazała, że można myśleć o ciele jako o czymś, co się bardziej wytwarza niż posiada. Zrozumiałe, dlaczego takie deklaracje mogły wzbudzić niepokój, jeśli weźmie się pod uwagę lęk dotyczący nienaruszalności ciała – i to lęk jak najbardziej nowoczesny, bo dotyczący już nie tyle fizycznej podatności, ile samego teoretycznego zaplecza.

 

Nie chciałbym widzieć teorii zwierzęcej po prostu jako ewolucyjnej kontynuacji wątku płci (przebrzmiałego, jak chcieliby niektórzy zblazowani akademicy) czy tym bardziej następnego poziomu tej dyskusji, ale wspólne punkty wydają się istotne. Obie teorie wyrastają z konstruktywizmu rozumianego wedle nauk społecznych i w ten też sposób – jako wytwór kultury/umowy społecznej – postrzegają szczególnie nas tu interesujące ciało. Obie próbują też w swych ramach przewartościować tradycyjny porządek czy to płci, czy różnicy gatunkowej na tle stosunków władzy i dominacji, a zatem obie łączy element emancypacyjny, gdzie wyzwolenie byłoby stałą pracą nad bardziej sprawiedliwym, otwartym i płynnym porządkiem.

 

Wystawa „Bydło” zbiera wszystkie te wątki i pretekstowo traktując zapowiadaną kwestię relacji między ludźmi a zwierzętami, snuje fantazję o przekroczeniu jednej z najdalszych wyobrażalnych granic – dekonstrukcji indywidualnej tożsamości, rozproszeniu jednostkowej świadomości, czyli unicestwieniu wszystkiego tego, co sprawia, że „ja” jest mną. Jednak pojęcie unicestwienia nie do końca odpowiada temu, o czym mówi Zawadzki, bo w jej świecie wystudiowanej estetyki prostych geometrycznych form na gruzach „antropocentrycznego paradygmatu” zawsze wyrasta coś nowego. I o tej nowości opowiada „Bydło”, a także, co czyni wystawę jeszcze ciekawszą, o naturalnym skądinąd lęku, jaki nowość budzi. Czarne, połyskliwe i ascetycznie proste rzeźby artystki emanują niepokojem, czasem nawet wprost operując makabrą. Widoczne jest to w dwuczęściowej rzeźbie „Gotowana głowa”, składającej się z przedstawienia stojącej bezgłowej postaci, której brakująca część ciała spoczywa w naczyniu umieszczonym przed nią. Wyobrażenie niepokojącego, bo wybrakowanego i kalekiego ciała jest tym bardziej przejmujące, że wydaje się ono jednak żyć jakimś innym, intuicyjnym życiem. Umownie potraktowana twarz wydaje się wciąż mówić, natomiast reszta ciała wciąż stoi o własnych siłach. Jest tak, jakby potencjalnie śmiertelne rozczłonkowanie organizmu było zaledwie wstępem do dalszych metamorfoz, a więc także początkiem nowego, innego życia. „Gotowana głowa” bardzo silnie kojarzy mi się z rewelacyjnym „Bólem głowy” (nomen omen) Anety Grzeszykowskiej, pokazywanym w tej samej sali niemal dokładnie rok wcześniej, w ramach wystawy „Śmierć i dziewczyna”. W filmie po eksplozji ciała artystki jego rozproszone części zaczynają żyć niezależnie i w szczególnie zapadającej w pamięć sekwencji dążą do powtórnego skompletowania, tworząc w efekcie antropomorficzny, transgresywny twór. Przekraczanie tej samej granicy interesuje Zawadzki i także u niej odczuwalna jest mieszanina lęku i fascynacji, wywołanych tabu ciała i śmierci.

 

W bardziej być może afirmatywny, chociaż wciąż makabryczny sposób o wniknięciu ciała w łańcuch materii mówi praca „Błony (ręce, nogi, tułowia)”. Rzeźba składa się ze wspomnianych w tytule części ciał(a), skomponowanych w odpowiadające im trzy podstawowe figury geometryczne: koło, trójkąt i kwadrat. Artystka nie koncentruje się tu na oderwanych od ciał członkach, ale raczej na organicznej, pulsującej materii, którą tworzą w nowym, żywym układzie. Chociaż Zawadzki posługuje się geometrią we wszystkich swoich pracach, w „Błonach” wynosi ją na nieco inny poziom. Podczas gdy w otwierającej wystawę pracy „Karmiąca” (chociaż jej angielski tytuł „Nursing Mother” wydaje mi się atrakcyjniejszy, bo przecież nie tylko o karmienie tu chodzi) geometryzacja form ogromnej kiełbasy jest zabiegiem czysto estetycznym, o tyle w „Błonach” kończyny i tułowia nie tylko są poddane rygorowi geometrii, ale także ułożone we wspomniane wcześniej figury. Jest w tym geście pewna obietnica uniwersalności – odwołanie do najprostszych i powszechnie rozpoznawalnych kształtów ma w sobie coś kojącego, mimo że towarzyszy groteskowej transformacji.

 

Jeśliby uznać, że ta stała przemiana form, przelewanie materii z jednego stanu do drugiego miałoby teleologiczny charakter (chociaż wierzę, że chodzi właśnie o to, że proces jest nieuporządkowany i nieskończony), zwieńczeniem dzieła mógłby być niezatytułowany mural Zawadzki z serii „Prawa dla ludzi i zwierząt”. Zrealizowany czarną smolistą farbą akrylową, koresponduje z innymi pracami na wystawie i jednocześnie wydaje się ich eskalacją. Abstrakcyjna plama, wywołująca swoją gęstością i „lepkością” prawie haptyczne wrażenie, jest obrazem miazgi, jaką tworzą wszystkie ciała zebrane razem, poligatunkowego metaorganizmu wymykającego się wszystkim znanym współcześnie kategoriom. Nawet jeśli jest to tylko fantazja, Zawadzki udowadnia tym swoją umiejętność snucia znakomitej narracji zakorzenionej we współczesnej filozofii i antropologii, nieczęsto spotykanej w tak dobrej formie i z głębokim zrozumieniem dla tego, wokół czego będziemy debatować w najbliższej przyszłości.

 

Dużą rolę odgrywa też sama kompozycja wystawy. Pięć rzeźb Zawadzki rozproszonych jest w trzech dużych salach parteru Zachęty, przez co wnętrza wydają się niezwykle przestronne i otwarte. Czarne, błyszczące prace artystki zdecydowanie odcinają się od nieskazitelnie białych ścian. Kontrast ten nie pozostaje bez wpływu na odbiór dzieł, które wydają się przez to jeszcze bardziej geometryczne, gwałtowne, jakby pozostające w agresywnym sporze z białym sześcianem. Chociaż na początku może wydawać się, że Zawadzki i kuratorka za bardzo uwierzyły w tak przecież już wyśmiany ‘white cube’, a kompozycję wystawy można odebrać jako zbyt grzeczną, gładką w swojej perfekcyjności i wykalkulowaniu, sądzę, że to tylko pozór. Zakomponowanie rzeźby „Krowa”, przedstawiającej zwierzę zwisające z sufitu niczym z szubienicy na środku sali, rzeczywiście wydaje się nieznośnie monumentalizować to dzieło, oddalając je od publiczności i tym samym wytracając jego siłę oddziaływania, niemniej reszta wystawy nie działa w ten sposób. Jak już wspomniałem, między pracami Zawadzki a idealnym białym sześcianem toczy się walka, dzieła artystki wydają się bowiem jakby wyplute z tej przestrzeni, albo może odwrotnie – wrzucone w nią na siłę tak, by przestrzeń nie mogła ich zawłaszczyć. Ta nieprzystawalność jednego poziomu do drugiego świadczy nie tylko o charakterze rzeźb, lecz także o kuratorskim zabiegu, który w istocie jest wyzwaniem rzuconym ‘white cube’owi’ i przerastającym jego możliwości. Strategia ta wpisuje się zatem w nurt dekonstrukcji tradycyjnej przestrzeni galeryjnej i co więcej, odnosi sukces – ‘white cube’ nie zostaje po prostu zanegowany, ale twórczo przepracowany, wykorzystany niejako przeciw samemu sobie. Samo to wystarczy, aby uznać „Bydło” za duży sukces.

 

Znakomitym dziełem jest również opis towarzyszący wystawie, a raczej jego nagranie, którego można wysłuchać w pierwszej sali. Z odczytywanego tekstu dowiadujemy się o kolejnych pracach zgromadzonych w Zachęcie, poczynając od „Karmiącej”, na muralu kończąc. Zwłaszcza opis tego ostatniego służy jako podsumowanie wszystkich wątków „Bydła”, jest bowiem w nim mowa o wyższości rozpadu nad łączeniem, zależnościach między materią a miazgą (przetworzoną materią) i odwiecznej, niezmiennej przemianie, niemal kosmicznym metabolizmie, którego wszyscy i wszystkie jesteśmy elementem. Ale nie tylko ta warstwa jest w pracy ciekawa, należy bowiem wspomnieć, że tekst odczytywany jest przez popularny syntezator mowy. Chropowaty, automatyczny głos dodaje pracy dziwności, niezwykłości, lecz także koresponduje z wymową całej wystawy. Kto (albo raczej co?) powinien odczytywać tekst traktujący o przekraczaniu granic ciała i konstrukcji zupełnie nowej podmiotowości, jeśli nie ten symboliczny głos przyszłości, głos niezwiązany z żadnym ciałem? W prostym zabiegu użycia syntetycznego głosu kryje się bardzo dużo nowych perspektyw pogłębiających odczytanie wystawy – przewodnikiem po niej staje się bowiem coś, co nie istnieje, teoretyczny konstrukt. Człowiek razem ze swoim fantazmatycznym szczytem hierarchii zostaje wygnany, a w nowo powstałym, zdecentralizowanym układzie gatunki rozpraszają się, topią w jedną nieuporządkowaną masę. Jeśli coś przekonuje, aby „Bydło” nazwać wystawą posthumanistyczną, to właśnie ta wizja, generowana przez głos z syntezatora.

 

Chociaż z grubsza zgadzam się z zapowiedzią tekstu kuratorskiego, wedle którego prace Zawadzki są „pełne afirmacji inności Innego”, wydaje mi się, że to radosne stwierdzenie zamazuje i upraszcza ambiwalencję towarzyszącą wystawie i będącą jej bardzo mocną stroną. Artystka ma pełną świadomość tego, że jej pomysły są jednocześnie zachwycające i przerażające. Potrafi doskonale to wykorzystywać. Zauważa, że przekraczanie, wydawałoby się, tak stabilnych w kulturze granic jest zawsze wydarzeniem i wyzwalającym, i traumatyzującym. Najbardziej doceniam „Bydło” za to umiejętne uświadomienie, jak piękna i trudna może być „akceptacja własnej płynności”, o której wspomina głos odczytujący manifest wystawy. Bo czy potrafilibyśmy nagle oderwać się od myślenia o sobie i nas wszystkich jako zbiorze indywidualności, a użyć wobec siebie rzeczownika zbiorowego, jak chociażby „bydło”?

 

Aleksander Kmak, 2014