Cattle / Bydło        part 3



Monika Zawadzki’s universal equivalence


To say that Monika Zawadzki’s art is intriguing is to say nothing. Truly, it can’t be viewed with indifference. Zawadzki’s works emit a disturbing aura condensed in the contours, fragments of shapes – either human, or animal, or inanimate matter. They suggestively, almost persuasively speak to us with quasi-organic, seemingly not yet solidified blackness.


Her latest exhibition, “Cattle”, is certainly a turning point in her art, for at least two reasons. Firstly, we deal with an artist who is in full control over her style, conscious of her form developed since her first graphic projects, up until the spatialization of planes, i.e. sculptures. Even the form and presentation of “Cattle” clearly attests to the precision of both the thought process and its formal presentation. And with this scale of works there is no room for error.


Another aspect attracting our senses and thoughts towards Zawadzki’s works is her intellectual consequence. If anyone expects from Zawadzki emotions encased in black shapes, they will be sorely disappointed. Zawadzki is undoubtedly a demanding artist. She is first and foremost an ontologist, and the ontological plane is in the foreground. Without acute senses and proper attention we will just waste our time wandering about the exhibition. In other words – Zawadzki is one of the few artists who requires the viewer’s’ efforts and active participation on the subject side needed to enter a relation with the works (however dialogue is rather impossible in this case). The division into style and thought described above is obviously an arbitrary differentiation (and as we will see later all ‘divisions’ are quite important for Zawadzki), therefore in the course of my argumentation these two planes will necessarily converge.


When viewing Zawadzki’s art is hard not to ask yourself a question – an outdated one, but still – what are we really dealing with? Graphics, sculptures, installations, murals? Most likely a bit of everything. The artists herself does not distance herself from the concept of sculpture, however it seems that the term ‘object’ might be more adequate. Certainly it is not sculpture which we are used to by exposure to Polish contemporary and classical art. We will not find here a conglomeration of various, often contradictory, objects governed by the movement of metonymical adjacency. This metonymical movement often favored the proliferation of meaning, placing us in front of various sense-creating machines overclocked to their maximum capacity. An example of such strategy can be the artistic practice of Hasior, who was obsessed with the need to multiply meanings. In Zawadzki’s sculptures we also won’t find attempts at metaphorization, substitution of signifiers, and their mutual exposure. We won’t find any ‘beyond’, an anchor of signified cast far away from a work of art, yet strongly limiting the horizon of meaning. An example of this strategy can be the excellent works by Mirosław Bałka, which confront us with the themes of Holocaust.


And if none of the above strategies can be applied to Cattle then how and from where Zawadzki speaks to us? And most importantly – does she speak at all? Her works assault us with their directness, radically refusing to take part in the game of sematic substitutions. They simply are. Sometimes they even strike us with the power of their existence (as we will see in a moment – slightly subversive). Artist not so much creates her own language as a system of signifiers, as she tries to step beyond the language. This is the source of Zawadzki’s particular solipsism. She mutes her works, only sometimes masking this with rudimentary titles. As a result everything we need to get close to her works of art is in our arms’ reach. Both metaphor and allegory are helpless in this process of getting closer, just like analogy. We can risk the statement that almost a distinctive feature of Zawadzki’s art is its resistance against understanding based on both analogy, and translation to other signifier system. This resistance, or negativity, is more important for us than applying subsequent signifiers to the oily blocks. The resistance against both language itself and the understanding through language pushes Zawadzki towards the poetics of the real. Real both as an a-signifying place, not subject to attempts of symbolization, as well as real as a mistake – ‘lag’ – ingrained in our reality of senses. Perhaps we should adapt a strategy towards Zawadzki as is often adapted towards the real – it should be literally bombarded with senses. One of such senses, perhaps a quite productive one, will be the topological perspective, which in my opinion to a large extent specifies the open areas of meaning is her works. Moreover it arms the learning subject, that is us, in tools which we will be able to use to operationalize Zawadzki’s art, and subject it to certain shifts.


Monika Zawadzki’s art – if not entirely, then surely at least in the “Cattle” exhibition – can be described as topological, with all the consequences of this label. Because on one hand the artist meticulously examines the topological features of her sculptures – makes changes, saturates or thins down particular elements, and finally goes as far as to separate in two very symptomatic moments. At the same time her other topological face is the intentional blindness. Just like the proverbial topologist does not see the difference between a donut and a cup, the artist also seems to be actively blind to, or simply remove, the difference between meat, mass and pulp – no matter where it comes from. Everything is headed towards meat homeostasis. Zawadzki is not however a Presocratic to nonchalantly shout “Everything is meat!” and stop at that. The unified meat universe has its points of differentiation and intensity. Therefore the point of changing form is the crucial theme of the objects presented in the “Cattle” exhibition. Zawadzki seems not to assign positively understood existence to particular configurations. So necessarily at this point in her work the topology combines with the poetics of real. Subsequent forms of meat transformation (which – we have to finally say it – is a figure purely from the real sphere) seem to be space torn from reality, rather than possessing any positive being. It is as if the artist ‘trimmed’ the reality to the shape of her objects. Her works seem to be almost devouring space around them, and are certainly a wedge driven into our perception.


One of the strategy for dealing with this wedge is to identify with it, or to speak from the topos of real. Is it not what the artist invites us to do – see the meat world with her eyes? However to arrive at the point where Zawadzki currently is, we need to do a lot of work. In order to see meat we must first flay it. So when chasing Zawadzki we must turn on our negativity machine, which will flay our reality (remove the signifiers, senses, affects, etc.), piece by piece, until we arrive at the meat, red all over. In this process we arrive at another key point in Zawadzki’s art – the issue of identity, individualization, or simply ‘principium individuationis’. Is it at all possible to achieve a status of relatively autonomous individual in the universe created by the artist? Further, is individualization possible, as Zawadzki writes herself, only within closed systems? What about open systems, where the topological rule is in a way broken, by introducing act of separation, the breaking of continuous structure of matter? We might look for answers to these questions in two scultures, where the author’s mark is most prominent – “Self-portrait 1,2 (Diptych)” and “Boiled Head”. In both cases we deal with an attempt to specify what is human in the animal matter. Both the boiled head, as if frozen in its last breath, with an accompanying acephalous body examines herself in the author’s self-portrait – the cut-off fingertip, along with the finger it was cut from. No wonder – the fingertip, and the fingerprints on it, are our personal barcode, and as dactyloscopy claims: it is unchanging, irremovable and unique. Combined with the head/mind they create a clear line of individual subject, which becomes separated from the chain of meat exchange.


We see therefore two partial objects, determining our purely individual character, useless – now they are nothing more than mass removed into the circulation of matter. All this is mediated by cow – on one hand as an animal wedge, introducing a relation of meat equivalence on the animal-human line. However we must note that this is not the first project of removing the borders in Zawadzki’s universal plan. Gender and species divisions are removed not in the name of undifferentiated, homeostatic matter, but in perspective of creating new, different than the existing, levels of intensity, flows and cuts. Surely we are dealing here fluidity, process of becoming. The movement of attraction and repulsion, composing and decomposing form the dynamics of Zawadzki’s art and thought. Let us ask again – what subjectivism, what individuality can we speak about in Zawadzki’s works? In this matter “Cattle” leaves little illusion. The formal unification unites us in the meat circulation, leaving fingerprints as a cynical ersatz of subjectivism.


An issue deserving a separate analysis is the tanatical aspect of “Cattle”. From the entire exhibition only the calf sucking on its mother seems to be alive, which only makes the message behind “Nursing Mother” crueler, as the offspring sucks the milk of its headless mother. These elements make “Cattle”, besides being an ontological project, also an ethical one, or even a moral judgment. The exhibition as a whole looks like harsh judgment passed over the entire humanity.


Therefore it is hard to speak about subjectivism as such in case of Zawadzki’s works. Her art puts her in such a distant from traditional ‘humanistic’ dilemmas that the question of ‘Me’ or ‘You’ can hardly be asked operating in the existing universe. Consequently the question of ‘Other’ and the affirmation of its otherness simply collapses. In the meaty, coherent universe, where only partial objects are autonomized, there is no place for the external as such (we only deal with separated parts of a mass), and the ‘Other’. We are in fact this ‘Other’, everything is just a question of meat density. The artist could easily paraphrase one of Spinoza’s phrases – ‘carnes sive natura’. Following the trail of real and Spinoza we quickly encounter body without organs. The voice of mechanistic poetics of Deleuze and Guattari speaks loudly in the back of our heads when we look at the mural – the only literal mute from all the “Cattle”. This work, a part of “Human and Animal Rights” series, communicates directly that we are dealing with a process of transformation, or to use D&G’s term, a movement of intensity in a body without organs. Both human and animal factors have long lost their previously assigned identities, moving into another form, other state. The same is true of the work “Membranes (Hands, Legs, Torsos)” which clearly corresponds to the mural. Membranes are also a testament of change, perhaps going in a different direction. Hands, legs, trunks – in a slightly macabre way, we must admit – suggest that we are dealing with a decomposed matter. However this time the meat undergoes also another process – it seems that even greater stiffening than body, because it is trapped in a formal order, purely lethal. As Lukacs once wrote – only death gives form to life.


It is hard not to mention the anxiety felt when viewing Zawadzki’s work. However feelings, although important, won’t do us much good. Both Cattle and her previous works require us firstly to think, and then co compassionately feel. Perhaps that is why some Zachęta visitors manage to walk next to the sculptures unharmed. Because Zawadzki’s works do not expect thinking that will quickly pacify them and turn into something familiar. Zawadzki’s sculptures are gaping holes in thinking, similarly to the abovementioned real; unsymbolized, always returning to the same spot and warping space. And they warp the space of thinking in unexpected ways, derailing everything on their event horizon from their previously determined identity tracks. Stripping us from humanity, animals from their animalism, we get instead a meat universe, where similarly to quantum mechanics, we are dragged into one big mechanism of universal equivalence – electors or meat, it’s up to us. So if anybody would understand how it is possible to think about art ‘after human’, it is hard to find a more paradigmatic example than “Cattle”.


Jacek Schodowski, 2014


Uniwersalna ekwiwalencja Moniki Zawadzki


Powiedzieć, że sztuka Moniki Zawadzki intryguje, to nie powiedzieć nic. Istotnie – ciężko przejść obok niej obojętnie. Kolejne dzieła Zawadzki emanują niepokojącą aurą zgęszczoną w konturach, kawałkach kształtów – to ludzkich, to zwierzęcych, to w materii nieożywionej. Sugestywnie, niemal perswazyjnie, przemawiają do nas za pomocą quasi organicznej, zdawałoby się jeszcze do końca nieokrzepłej czerni.


Najnowsza wystawa Zawadzki pt. „Bydło” jest z pewnością punktem zwrotnym dla artystki, z dwóch chociażby względów. Przede wszystkim mamy do czynienia już z artystką w pełni panującą nad stylem, świadomą swojej formy, rozwijanej od pierwszych projektów graficznych, po uprzestrzennienie płaszczyzn, czyli rzeźby. Już sama forma i ekspozycja „Bydła” dobitnie świadczy o precyzji zarówno w prowadzeniu myśli, jak i ubieraniu jej w formę. Zresztą, przy takiej skali dzieł, nie ma miejsca na pomyłki.


Kolejnym aspektem przykuwającym nasze zmysły i myśli do dzieł Zawadzki, jest konsekwencja intelektualna artystki. Jeśli ktokolwiek oczekuje od Zawadzki afektów zamkniętych w smolistej bryle, ten się srogo zawiedzie. Zawadzki jest bez wątpienia artystką wymagającą. Przede wszystkim jest bowiem ontolożką i właśnie plan ontologiczny jest tutaj na czele. Bez wyostrzonych zmysłów i uwagi jedynie stracimy czas snując się po wystawie. Słowem – Zawadzki, jak rzadko która artystka – wymaga od nas pracy, aktywności po stronie podmiotowej, niezbędnej do wejścia z dziełami w relację (jednakowoż o dialogu ciężko tu mówić). Powyżej zarysowane rozróżnienie na styl i myśl jest oczywiście umownym i arbitralnym podziałem (a jak się okaże wszelkie „podziały” mają dla Zawadzki niebagatelną funkcję) toteż w toku wywodu te dwie przestrzenie będą się siłą rzeczy zbiegać.


Obcując ze sztuką Zawadzki trudno nie zadać sobie pytania – dość staromodnego, przyznajmy, ale jednak – z czy tak właściwie mamy do czynienia? Grafiki, rzeźby, instalacje, murale? Zapewne wszystko po trosze. Sama artystka nie odżegnuje się od pojęcia rzeźby, choć wydaje się, że pojęcie „obiektu” może być adekwatniejsze. Z pewnością nie jest to jednak rzeźba do której przyzwyczaiła nas chociażby polska sztuka współczesna, jak i ta minionych lat. Nie odnajdziemy tu nagromadzenia różnych, często kontradyktorycznych, obiektów rządzonego ruchem metonimicznej przyległości. Ów metonimiczny ruch częstokroć sprzyjał proliferacji sensów, stawiając nas przed obliczem różnego rodzaju maszyn sensotwórczych podkręconych do maksimum swoich możliwości. Przykładem takiej strategii może być chociażby praktyka artystyczna Hasiora owładniętego potrzebą multiplikacji sensów. W rzeźbach Zawadzki nie odnajdziemy również próby metaforyzacji, podstawiania znaczących, jak też ich wzajemnego naświetlania się. Próżno doszukiwać się jakiegoś „poza”, kotwicy znaczącego zarzuconej z dala od dzieła, a jednak mocno zakreślającej znaczeniowy horyzont. Za przykład takiej strategii mogą oczywiście służyć świetne prace Mirosława Bałki konfrontujące nas z problematyką Zagłady.


Jeśli żadna w powyższych strategii nie ima się „Bydła”, to jak i skąd mówi do nas Zawadzki? A przede wszystkim, czy faktycznie mówi? Dzieła artystki uderzają bezpośredniością, radykalnie odmawiając uczestnictwa w grze semantycznych substytucji. One po prostu są. Niekiedy wręcz porażają potęga swojego istnienia (jak się niebawem okaże – nieco przewrotnego). Artystka nie tyle tworzy prywatny język jako system znaczących, co poza język stara się wyjść. Stąd specyficzny solipsyzm dzieł Zawadzki. Artystka skazuje swoje rzeźby na niemotę, niekiedy tylko maskując ów fakt szczątkowymi tytułami. W efekcie wszystko czego nam trzeba, aby zbliżyć się do dzieł Zawadzki, mamy już pod ręką. Zarówno metafora czy alegoria okazują się bezradne w tym procesie przybliżania, jak i analogia. Można zaryzykować stwierdzenie, że cechą wręcz dystynktywną prac Zawadzki jest opór jaki stawiają rozumieniu opartemu tak na analogi, jak i procesie translacji na inny system znaczących. Właśnie ów opór, czyli swego rodzaju negatywność, jest dla nas istotniejszy aniżeli przystawianie kolejnych znaczących do oleistych bloków. Opór względem zarówno języka i rozumienia przez język siłą rzeczy skazuje Zawadzki na poetykę realnego. Realnego zarówno jak miejsca a-znaczącego, niepodlegającego próbom symbolizacji jak i realnego jako błędu,‘laga’? wpisanego w naszą rzeczywistość sensów. Być może powinniśmy również przyjąć taką strategię względem Zawadzki, jaką przyjmuje się zwyczajowo względem realnego – należy je wręcz bombardować sensami. Jednym z takich sensów, być może całkiem produktywnym, będzie perspektywa topologiczna, która w moim przeświadczeniu, w dużej mierzej dookreśla niedomknięte przestrzenie sensów w dziele Zawadzki. Ponadto, uzbraja sam poznający podmiot, czyli nas samych, w narzędzia dzięki którym będziemy w stanie tak zoperacjonalizować twórczość Zawadzki, jak i poddać ją pewnym przesunięciom.


Twórczość Moniki Zawadzki, – jeśli nie w całości, to z pewnością w ekspozycji „Bydło” – można śmiało określić właśnie jako topologiczną, z całym dobrodziejstwem inwentarza. Z jednej bowiem strony artystka skrupulatnie bada właściwości topologiczne swoich brył – dokonuje przesunięć, nasyca bądź przerzedza poszczególne elementy, w ostateczności posuwając się do separacji w dwóch, bardzo symptomatycznych, momentach. Z kolei drugą topologiczną twarzą Zawadzki, jest jej intencjonalna ślepota. Tak jak przysłowiowy topolog nie widzi różnicy między filiżanką a obwarzankiem, tak artystka również zdaje się aktywnie nie dostrzegać, bądź po prostu znosić różnicę pomiędzy mięsem, masą, miazgą – obojętnie jakiej proweniencji. Wszystko zmierza do mięsnej homeostazy. Zawadzki nie jest jednak presokratyczką by nonszalancko rzucić „wszystko mięso!” i na tym poprzestać. Zunifikowane mięsne uniwersum posiada tak swoje punkty zróżnicowania, jak i intensywności. Dlatego też właśnie moment zmienności form jest bez wątpienia najbardziej problematycznym aspektem obiektów zaprezentowanych na wystawie „Bydło”. Zawadzki jakby zdawała się nie przypisywać poszczególnym konfiguracjom egzystencji rozumianej w terminach pozytywnych. Siłą rzeczy, w tym właśnie miejscu, sprzęga się w twórczości artystki topologia z poetyką realnego. Kolejne odsłony transformacji mięsa (które, trzeba to w końcu powiedzieć, jest figurą ‘par excellence’ z repertuaru realnego) zdają się raczej być przestrzenią wyrwaną rzeczywistości, aniżeli posiadającą jakąkolwiek pozytywność bytową. Zupełnie tak jakby artystka „przycinała” rzeczywistość do swych obiektów. Dzieła Zawadzki zdają się niemalże pożerać przestrzeń wokół siebie, a z pewnością są klinem wbitym w naszą percepcję.


Jedną ze strategii radzenia sobie z owym klinem jest utożsamienie się z nim, czy też mówienie z ‘toposu’ realnego. Czy nie do tego właśnie zaprasza nas artystka, żebyśmy spojrzeli na mięsny świat jej oczami? Aby dojść jednak do momentu w którym jest Zawadzki, musimy najpierw wykonać sporo pracy. By dojrzeć mięso, najpierw musimy je obedrzeć ze skóry. Zatem goniąc Zawadzki musimy uruchomić naszą maszynę negatywności, która będzie odzierała naszą rzeczywistość ze skóry (znaczących, sensów, afektów etc.), kawałek po kawałku, aż wreszcie dojdziemy do granicy mięsa, wszędzie równie czerwonego. W tym procesie destytucji dochodzimy do kolejnego węzłowego punktu w twórczości Zawadzki – kwestii tożsamości, ujednostkowienia, czy po prostu ‘principium individuationis’. Czy jest możliwe uzyskanie statusu w miarę autonomicznej pojedynczości w ogóle w obrębie uniwersum zakreślonym przez artystkę? Dalej, czy ujednostkowienie jest możliwe, jak pisze sama Zawadzki, tylko w ramach układów zamkniętych? Co z układami otwartymi, gdzie poniekąd dochodzi do złamania topologicznej reguły, czyli wprowadzenia aktu separacji, zerwania struktury ciągłej materii? Na tak postawione pytania możemy szukać odpowiedzi w dwóch rzeźbach, gdzie autorski rys jest, być może, odciśnięty najmocniej – „Autoportret 1,2 (Dyptyk)” i „Gotowana głowa”. W obydwu przypadkach mamy do czynienia z próbą dookreślenia tego, co ludzkie w mięsnym tworzywie. Zarówno gotowana głowa, jakby zastygła w ostatnim tchu, wraz z towarzyszącym jest acefalicznym korpusem przegląda się w autoportrecie artystki – ściętym opuszku, wraz z palcem od którego się odseparował. Nic dziwnego – opuszek, a dokładniej linie papilarne na nim wyryte, są wszakże naszym kodem kreskowym i jak głosi daktyloskopia: niezmiennym, nieusuwalnym i niepowtarzalnym. Zestawiony wraz z głową/rozumem tworzą czytelną linię indywidualnego rysu podmiotowości, która, jakby nie patrzeć, zostaje odseparowana od łańcucha mięsnej wymiany.


Widzimy zatem dwa obiekty częściowe, stanowiące o naszym ściśle jednostkowym charakterze, bezużytecznymi, teraz już są niczym więcej aniżeli masą wyłączaną w obieg materii. Wszystkiemu pośredniczy krowa – z jednej strony jako zwierzęcy klin, wprowadzający relację ekwiwalencji mięsnej na linii zwierzęco-ludzkiej. Należy zaznaczyć, że nie jest pierwszy projekt znoszenia różnic w uniwersalistycznym planie Zawadzki. Płciowe jak i gatunkowe podziały zostają zniesione bynajmniej nie w imię niezróżnicowanej, homeostatycznej materii, lecz w perspektywie rozpisania, odmiennych od zastanych, poziomów intensywności, cięć czy przepływów. Bez wątpienia mamy tu do czynienia ze zmiennością, jakimś procesem stawania się. Ruch przyciągania i odpychania, kompozycji i dekomponowania wyznaczają dynamikę twórczości i myślenia Zawadzki. Zapytajmy zatem jeszcze raz – o jakiej podmiotowości, o jakiej pojedynczości może być mowa w pracach Zawadzki? „Bydło” w tej kwestii nie pozostawia zbyt wiele złudzeń. Formalna unifikacja jednoczy nas w mięsnym obiegu pozostawiając nam linie papilarne jako cyniczny erzac podmiotowości.


Kwestią zasługującą na osobne rozpatrzenie jest dojmujący tanatyczny wymiar „Bydła”. Spośród całej wystawy jedynie – jeśli w ogóle – młode przyssane do matki wydają się być elementem ożywionym, co tylko czyni wymowę „Karmiącej” jeszcze okrutniejszą, wszak potomstwo ssie już mleko bezgłowej matki. Choćby takie elementy sprawiają, że „Bydło”, poza projektem ontologicznym, jest również projektem etycznym, a wręcz moralną oceną. Całość wygląda jak gorzki rachunek wystawiony ludzkości.


Trudno zatem mówić o podmiotowości jako takiej w przypadku prac Zawadzki. Prace artystki lokują się na tak odległym rejonie od tradycyjnie „humanistycznych” dylematów, że pytanie o „Ja” ale też i „Ty” po prostu ciężko jest zadać operując w zastanym uniwersum. Tym samym pytanie o Innego i afirmację jego inności po prostu upada. W mięsnym, spójnym uniwersum, gdzie autonomizują się jedynie obiekty częściowe, nie ma miejsca zarówno na zewnętrze jako takie (obcujemy jedynie z odseparowanymi częściami masy), jak i Innego. My już ‘de facto’ jesteśmy owym Innym, wszystko jest jedynie kwestią stanu zagęszczenia mięsa. Artystka mogłaby swobodnie sparafrazować, z odpowiednim przekąsem, jedną z mądrości Spinozy – ‘carnes sive natura’. Idąc tropem samego realnego jak i Spinozy, szybko natkniemy się na ciała bez organów. Głos poetyki maszynistycznej Deleuze’a i Guattariego głośno dobiega z tyłu głowy gdy spoglądamy na mural – jedną literalną niemotę z całego „Bydła”. Praca, będąca częścią serii „Prawa dla ludzi i zwierząt”, komunikuje wprost, że mamy do czynienia z procesem transformacji, czy też, by użyć pojęć D&G, ruchem intensywności w ciele bez organów. Zarówno ludzkie jak i zwierzęce czynniki dawno już straciły uprzednio nadane tożsamości, przechodząc w inną formę, inny stan skupienia. Nie inaczej sytuacja ma się w przypadku pracy „Błony (Ręce, Nogi, Tułowia)”, wyraźnie korespondującej z muralem. „Błony” również stanowią świadectwo zmiany, idącej być może w innym kierunku. Ręce, nogi czy tułowia – przyznać trzeba, że w nieco makabryczny sposób – dają do zrozumienia, że już obcujemy z materią po procesie dekompozycji. Tym razem jednak mięso ulega jeszcze innemu procesowi – wydaje się, że jeszcze większemu usztywnieniu aniżeli ciało bowiem zostaje zaklęte w porządek formalny, a tym samym ściśle letalny. Jak kiedyś napisał Lukacs, dopiero śmierć nadaje formę życiu.


Trudno nie wspomnieć o niepokoju odczuwanym w trakcie obcowania ze sztuką Zawadzki. Jednakowoż afekty, choć istotne, na niewiele się tu zdadzą. Zarówno „Bydło” jak i poprzednie prace artystki domagają się przede wszystkim myślenia, dopiero później współodczuwania. Być może dlatego części zwiedzających Zachętę udaje się przejść obok rzeźb bez najmniejszego szwanku. Obiekty Zawadzki nie oczekują bowiem myślenia, które je szybko spacyfikuje i oswoi, uczyni czymś znanym. Rzeźby Zawadzki to wyrwa w myśleniu, niczym wspomniane realne; nieusymbolizowane, zawsze wracające na to samo miejsce i zakrzywiające przestrzeń. A zakrzywiają przestrzeń myślenia niebanalnie, wybijając wszystko, co znajdzie się w ich horyzoncie zdarzeń, z ich uprzednio ustanowionych, tożsamościowych torów. Odzierając nas z ludzkości, zwierzęta z ich zwierzęcości dostajemy w zamiar mięsne uniwersum, gdzie podobnie jak w mechanice kwantowej, zostajemy wciągnięci w jeden wielki mechanizm uniwersalnej ekwiwalencji – elektorów czy mięsa, do wyboru. Zatem jeśli ktokolwiek będzie się zastanawiał jak można myśleć o sztuce ‘po człowieku’, to trudno o bardziej paradygmatyczny przykład aniżeli „Bydło”.


Jacek Schodowski, 2014


Dwutygodnik, Sztuka, Nr 131, 2014


Everyday artistic life consists mostly of disturbing others’ peace of mind. And Zawadzki? She doesn’t bother anyone’s mind. She cuts the whole head off and tosses it into the pot to boil it.


“I do not accept the evaluative division into human and other types of meat” - states Monika Zawadzki. And actions follow her words. She creates an exhibition where she deals with a simple issue – humanity. Or more precisely with its demands. The exhibition is titled “Cattle”. Zawadzki makes only a handful of gestures, puts down just a few signs – but each one is so strong as to be almost brutal, and it resonates loudly in the viewer’s consciousness.


Zawadzki’s exhibition is black, dense, raw and full of emotions; it’s simply brilliant.


Where is Zawadzki? - I was wondering at “As you can see” exhibition at the MSN. I know, I know; creating a virtual saloons of absentees from the Museum’s exhibition is a pointless pastime. Monika Zawadzki is not the only one; a list of interesting or even outstanding people who are nowhere to be seen at “As you can see” is rather long. Why then ask about this particular artist?


The answer is “Cattle”. Zawadzki is invisible at “As you can see” but perfectly visible in Zachęta. Her works cannot be overlooked, one cannot pass them just like that – and not only because they are black and white in empty rooms, or because they are monumental. It’s all about the intensity with which the artist articulates her statements, about their emotional density, and most of all, about the fact that she derives her discourse from an ontological concept that is vastly different than the concepts we use in everyday life.


Among the multitude of artistic practices, perhaps the most common is the practice of bothering others. All these projects the artist themselves conjure half-interested at best, the fascinations, which fascinate the enthusiast only in an ironic and distanced manner, fights started without any desire to win, exhibitions that touch upon certain issues, but do not press on any of them properly… Everyday artistic life consists mostly of disturbing others’ peace of mind; even at the MSN exhibition – since w already mentioned it – the amount of these doubtful propositions can give you a headache.


And Zawadzki? She doesn’t bother anyone’s mind. She cuts the whole head off and tosses it into the pot to boil it.


Zawadzki looks at the world differently than we do. Where others see people – for example artists held in high regard by the artistic circle, or completely anonymous viewers of “Cattle” exhibition – she sees meat. When we speak of meat, she speaks of mass. Where other contemplate the meaning of life, Zawadzki convinces us to appreciate the meaning of death. And this entire philosophy – her outlook – she presents in a few blunt images. How does she do that? Quite simply. She describes her own exhibition in a very factual way: “A group of signs – five new sculptures and a mural from 2006 – placed independently in the gallery space. The sculptures are very geometric and are created by a simple transformation of flat shapes into three-dimensional space. Made from epoxy resin their surface is paint-like and pitch black. Both mural and sculptures are black.”


Black spot


Is Monika Zawadzki an outstanding artist? I lean towards that view, but the issue is in the critical-institutional-negotiation phase. Another matter is her position as a graphic designer – in this regard there is not much to argue about. We are talking about one of Poland’s most interesting designers and poster-makers of the 30+ generation. What is interesting is that she achieved her status using almost exclusively two tools: typography and black flat forms. Instances when she expands her tool set are only exceptions confirming the rule.


In Monika Zawadzki’s work the spot is the starting point. In graphic design she can use it to create anything: shapes, bodies, representations, metaphors, entire narrations.


The black spot is also a figure organizing all the works at the “Cattle” exhibition. Zawadzki’s sculptures are black spots, which were given volume and weight – materialized signs. Similarly to her poster designs, Zawadzki models the black magma to create statements which drill deep into the brain. Black sausage the size of a sow, which is sucked by a group of “young”, small piglets-sausages. A cow hung by the neck on a thick noose. A man standing at attention, whose head has been cut off and thrown into a pot of black matter. “Self portrait” realized in a form of a sculptural diptych. Its first part is an oversized thumb, with the fingertip cut off. Second part is the fingertip itself: “cut-off body part in an abstract shape (a small section of a sphere)” Zawadzki writes. There are also “Membranes”: three geometric figures “circle, triangle and square (as basic shapes and ideal concepts) constructed fro selected human body parts – hands, legs and torso, respectively. And finally the only flat work at the exhibition, a shape which was not given volume and wight by Zawadzki – a monumental remake of the mural from the “Human and Animal Rights” cycle, which she painted for the first time in 2006. The mural is a huge black spot which manages to fit everything in: human body fragments, animals, objects, meat, mass and pulp. Matter with varying degree of consciousness congealing into one syncretic unity.


However before we see what Zawadzki wants to show us, we ought to listen to her. So we put on the headphones, and the digital narrator reads the texts, in which the author explains why, and based on what assumptions, did she make “Cattle”. Too much explanation can ruin the best of times, but not in this case. “Cattle” is in no danger of being demystified, because it is not based on any mystification – and it was made by an artist that purposefully makes everything black and white. It is also no accident that her credo is being read out by a male voice of an impersonal automaton. Zawadzki does not believe her identity to have any special value. Similarly the identity of the listener does not have any special value either. In general, as the robot programmed by the artists says, we pay too much attention to who we are, escaping at the same time from what we are.


Zawadzki does not believe in human superiority over any other “Meat” (life) or other forms of matter. She rejects the anthropocentric perspective without sentiment and hesitation. “Human expansive and separate attitude in relations with the rest of matter is absurd – she says and encourages us to accept the “mass” which is simply everything – it is the world. “Man does not see the superiority of decay over conjunction; believes in the possibility of escaping the circulation by development within the mass” - says Zawadzki and instead of attempting to manage the world she suggests we adopt a submissive approach. “Being submissive is about changing the subjectivity and willing renouncement of our consciousness in favor of the identity of mass. A complete liberation of meat from the old system (death) and achieving the mass state (the dissolution of a set, cleansing from forced structures, achieving homogeneity with the rest of the mass) is evolution, chiving the highest form of being.” In short, in order to free ourselves from the illusions about man’s special place within the “mass”, one has to die and decay in harmony with nature.


It is truly a strange experience: listen to re radical monism manifesto in an art gallery. In the bridgehead of the artworld, which is all about ego, personality, uniqueness and expansion. And also in a place where in fact hardly anyone speaks seriously, without putting their words though a filter of irony, convention and game.


Monika Zawadzki is surely an alien. Who other than an Alien could pitch to people a willing resignation from the anthropocentric view of the world? Or making friends with the perspective of decay and dissolving of individual consciousness, so precious to us all, in the mass of existence? Apart from aliens, only a far-east guru could say something like that. “Cattle” gives a scent of ontological or even ethical effort, which we, let’s face it, are really not ready to handle.


Zawadzki’s views and beliefs have far reaching artistic consequences. In light of these beliefs the black spots gain new density, and their black becomes deeper. This black can be easily mistaken for a minimalistic formal discipline or, please excuse my language, style. When facing “Cattle” we rather surprisingly discover that in fact it is about something more serious. From Zawadzki’s point of view people, animals, objects, meat, pulp, mass – everything is one. That is why it is so easy for her to pull out any form the primal matter of the black spot. And this whole abattoir and butchery – transforming swines into sausages, cow into a convict, fragmentation, quartering, decapitation of human bodies and dissolving them in blackness – this slaughterhouse is not for the purposes of perverse presentation of cruelty, but rather for presenting the process of freeing oneself from form and identity.


We are interested in art because we hope that artists will suggest another view of the world. We say so, but we do not believe that this will actually happen. However once in a while a person like Monika Zawadzki and an exhibition like “Cattle” appears. An artist who proposes a radially different, virtually impossible to accept perspective, and is able to present it using only six simple, black works.


Stach Szabłowski (1), 2014


Dwutygodnik, Sztuka, Nr 131, 2014


Codzienne życie artystyczne składa się przede wszystkim z zawracania głowy. A Zawadzki? Cóż, ona głowy nikomu nie zawraca. Ona głowę odcina od tułowia i wrzuca do garnka, żeby ją ugotować.


„Nie uznaję wartościującego podziału na mięso ludzkie oraz pozostałe” – mówi Monika Zawadzki. Za słowami idą czyny. Artystka robi wystawę, na której rozprawia się, bagatela, z człowieczeństwem, a właściwie z jego uroszczeniami. Pokaz nazywa się „Bydło”. Zawadzki wykonuje na nim ledwie kilka gestów, stawia tylko kilka znaków – ale każdy jest tak mocny, że niemal brutalny i odbija się gromkim echem w świadomości widza.


Wystawa Zawadzki jest czarna, gęsta, surowa i pełna emocji; po prostu świetna.


Gdzie jest Zawadzki? – zastanawiałem się na wystawie „Co widać” w MSN. Wiem, wiem; budowanie wirtualnych salonów odrzuconych z wystawy w Muzeum to jałowa zabawa. Monika Zawadzki nie jest jedyna; lista ciekawych, ba, wybitnych postaci, których nie widać na „Co widać” ciągnie się długo. Po co więc pytać akurat o tę artystkę?


Odpowiedzią jest „Bydło”. Zawadzki jest niewidzialna na „Co widać”, ale za to świetnie widoczna w Zachęcie. Jej prac nie da się przegapić, nie można ich minąć ot tak sobie – i to nie tylko dlatego, że są wypisane czarno na białym w pustych salach, ani nawet nie dlatego, że są monumentalne. Chodzi o intensywność, z jaką artystka artykułuje swoje wypowiedzi, o ich emocjonalną gęstość, a najbardziej o to, że swój dyskurs wyprowadza z ontologicznej koncepcji radykalnie różnej od wyobrażeń, którymi intuicyjnie posługujemy się w życiu codziennym.


Wśród bogactwa praktyk artystycznych może najbardziej rozpowszechniona jest praktyka zawracania ludziom głowy. Te wszystkie projekty, które sami artyści snują z najwyżej połowicznym przekonaniem, fascynacje, którymi fascynaci entuzjazmują się jedynie ironicznie i z dystansem, zmagania podejmowane bez woli zwycięstwa, wystawy, które dotykają pewnych problemów, ale żadnego porządnie nie naciskają... Codzienne życie artystyczne składa się przede wszystkim z takiego zawracania głowy; nawet na wystawie w MSN-ie – skoro już o niej była mowa – można od takich niekoniecznych propozycji dostać niezłego zawrotu głowy.


A Zawadzki? Cóż, ona głowy nikomu nie zawraca. Ona głowę odcina od tułowia i wrzuca do garnka, żeby ją ugotować.


Zawadzki patrzy na świat inaczej niż większość z nas. Tam gdzie inni widzą ludzi – na przykład cieszących się środowiskowym uznaniem artystów, albo zupełnie anonimowych widzów wystawy „Bydło” – ona dostrzega mięso. Gdy my mówimy o mięsie, ona mówi o masie. Kiedy inni zastanawiają się nad sensem życia, Zawadzki przekonuje do docenienia sensu śmierci. I całą tę filozofię – swoje spojrzenie – wykłada w kilku dosadnych obrazach. Jak ona to robi? Bardzo prosto. Sama opisuje swoją wystawę takimi oto rzeczowymi słowy: „Grupa znaków — pięć nowych rzeźb oraz mural z 2006 roku — umieszczonych niezależnie od siebie w galerii. Rzeźby są silnie zgeometryzowane i powstają w wyniku najprostszego przeniesienia płaskich form do przestrzeni. Wykonane z żywicy epoksydowej mają malarską, smolistą powierzchnię. Zarówno obiekty, jak i mural są w kolorze czarnym”.


Czarna plama


Czy Monika Zawadzki jest artystką wybitną? Ja przychylam się do takiego poglądu, ale sprawa jest w fazie krytyczno-instytucjonalnych negocjacji. Co innego pozycja Zawadzki jako graphic designerki; tu już raczej nie ma o czym dyskutować. Mówimy o jednej z najciekawszych polskich projektantek i plakacistek pokolenia trzydziestolatków. Co ciekawe, osiągnęła swoją pozycję, operując praktycznie tylko dwoma narzędziami: typografią i czarną, płaską plamą. Sytuacje, w których sięga po bogatszy arsenał środków, są tylko wyjątkami potwierdzającymi regułę.


U Moniki Zawadzki na początku jest więc plama. W projektach graficznych artystka potrafi z niej zrobić wszystko, co zechce: kształty, ciała, przedstawienia, metafory, całe narracje.


Czarna plama jest także figurą organizującą wszystkie prace na wystawie „Bydło”. Rzeźby Zawadzki to czarne plamy, którym dodała objętości i ciężaru – zmaterializowane znaki. Podobnie jak w projektach plakatów, Zawadzki modeluje z czarnej magmy komunikaty, które wwiercają się w mózg. Czarną kiełbasę wielkości maciory, do której przyssane są „młode”, małe kiełbaski-oseski. Krowę powieszoną za szyję na grubym stryczku. Stojącego na baczność człowieka, którego odcięta głowa została wrzucona do garnka wypełnionego czarną materią. „Autoportret” zrealizowany w formie rzeźbiarskiego dyptyku. Jego pierwsza część to przedstawienie nadnaturalnej wielkości kciuka, z którego odcięto opuszek. Część druga to sam opuszek: „odcięty fragment ciała w abstrakcyjnym kształcie (niewielki ścinek kuli)”, jak pisze Zawadzki. Są jeszcze „Błony”: trzy figury geometryczne „koło, trójkąt i kwadrat (jako kształty podstawowe i komunikujące ideał) skonstruowane kolejno z wybranych części ciała człowieka — rąk, nóg i tułowia”. I wreszcie jedyna płaska praca na wystawie, kształt, któremu Zawadzki nie dodała objętości i ciężaru – monumentalny remake muralu z cyklu „Prawa dla ludzi i zwierząt”, który artystka po raz pierwszy namalowała w 2006 roku. Ten mural to wielka czarna plama, w której mieści się wszystko: fragmenty ludzkich ciał, zwierzęta, przedmioty, mięso, masa i miazga. Materia o różnym stopniu świadomości, zlewająca się w jedną synkretyczną całość.


Zanim jednak zobaczymy, co Zawadzki chce nam pokazać, należy jej wysłuchać. Zakładamy więc słuchawki, a komputerowy lektor odczytuje tekst, w którym autorka wyjaśnia, dlaczego i na jakich założeniach zrobiła „Bydło”. Nadmiar wyjaśnień potrafi zepsuć najlepszą zabawę, ale nie tym razem. „Bydłu” nie grozi demistyfikacja, bo po prostu nie jest oparte na żadnej mistyfikacji – i nie darmo tę wystawę urządziła artystka, która zawsze robi wszystko czarno białym. Nieprzypadkowo też jej credo wygłasza męski głos bezosobowego automatu. Zawadzki nie wierzy, aby jej tożsamość miała sama w sobie jakąś wyjątkową wartość. Takiej wartości nie ma także tożsamość tego, kto słucha Zawadzki. W ogóle, jak powiada zaprogramowany przez artystkę robot, za wielką wagę przywiązujemy do tego kim jesteśmy, uciekając jednocześnie od tego czym jesteśmy.


Zawadzki nie wierzy w wyższość człowieka nad jakimkolwiek innym „mięsem” (życiem) ani nad innymi formami skupienia materii. Antropocentryczną perspektywę odrzuca bez sentymentów i zbędnych ceregieli. „Ekspansywna i odrębna postawa człowieka w relacjach z pozostałą materią jest absurdalna” – twierdzi i namawia na pogodzenie się z „masą”, która jest po prostu wszystkim – jest światem. „Człowiek nie dostrzega wyższości rozpadu nad łączeniem, wierzy w możliwość opuszczenia obiegu poprzez rozwój w obrębie masy” – powiada Zawadzki i zamiast podejmowania prób zarządzenia światem, zaleca przyjęcie wobec niego uległej postawy. „Bycie uległym polega na zmianie podmiotowości oraz dobrowolnej rezygnacji ze świadomości własnej na rzecz tożsamości masy. Całkowite wyzwolenie mięsa ze stałego układu (śmierć) i uzyskanie właściwości masy (rozpad zbioru, oczyszczenie z nałożonych struktur, uzyskanie jednolitości z pozostałą masą) jest ewolucją, osiągnięciem najwyższego bytu”. Krótko mówiąc, aby wyzwolić się od urojeń na temat szczególnego miejsca człowieka w obrębie „masy”, należy umrzeć i w zgodzie z naturą rzeczy ulec spokojnie rozkładowi.


To doprawdy osobliwe doświadczenie: słuchać tego manifestu radykalnego monizmu w galerii sztuki. W miejscu będącym przyczółkiem artworldu, który cały jest na temat ego, osobowości, wyjątkowości i ekspansji. A także w miejscu, w którym w gruncie rzeczy rzadko komu zdarza się powiedzieć coś na serio, bez brania swoich słów w nawias ironii, konwencji i gry.


Monika Zawadzki bez wątpienia jest kosmitką. Kto inny jak nie Obca, mógłby zachwalać ludziom dobrowolną rezygnację z antropocentrycznej wizji świata? Albo zaprzyjaźnienie się z perspektywą rozkładu i rozpuszczenia indywidualnej świadomości, tak drogiej każdemu, w masie bytu? Oprócz kosmitów, coś takiego mógłby może głosić jeszcze jakiś wschodni mistrz. „Bydło” pachnie ontologicznym, ba, gorzej nawet, etycznym wysiłkiem, którego, umówmy się, raczej nie jesteśmy gotowi podjąć.


Przekonania Zawadzki mają daleko idące konsekwencje artystyczne. W świetle tych przekonań czarne plamy nabierają innej gęstości, a ich czerń głębi. Tę czerń łatwo pomylić z minimalistyczną dyscypliną formalną, albo, za przeproszeniem, ze stylem. Wobec „Bydła” z niejakim zakłopotaniem orientujemy się jednak, że chodzi o coś poważniejszego. Z perspektywy Zawadzki ludzie, zwierzęta, rzeczy, mięso, miazga i masa – wszystko jest jednym. Dlatego właśnie tak łatwo przychodzi jej wydobywanie dowolnego kształtu z pramaterii czarnej plamy. A cała ta zainscenizowana na wystawie rzeźnia i masarnia – przemiana świń w kiełbasy, krowy w skazańca, fragmentaryzowanie, ćwiartowanie, dekapitowanie ludzkich ciał i rozpuszczanie ich w czerni – ta jatka nie służy perwersyjnemu pokazowi okrucieństwa, lecz obrazowaniu procesu wyzwalania się z formy i tożsamości.


Sztuka interesuje nas, ponieważ liczymy, że artyści zaproponują inne spojrzenie na świat. Tak deklarujemy, ale przecież nie bardzo wierzymy, że te oczekiwania się spełnią. Raz na jakiś czas zdarza się jednak ktoś taki jak Monika Zawadzki i taka wystawa jak „Bydło”. Ktoś, kto proponuje radykalnie inną, właściwie niemożliwą do przyjęcia perspektywę i potrafi ją pokazać za pomocą ledwie sześciu prostych, czarnych prac.


Stach Szabłowski (1), 2014


1. Krytyk sztuki, kurator i publicysta. Pracuje w CSW Zamek Ujazdowski w Warszawie. Autor koncepcji kuratorskich kilkudziesięciu wystaw i projektów artystycznych. Publikuje w prasie głównego nurtu, w wydawnictwach branżowych i katalogach wystaw.